Ky vit shkollor shënon edhe jubileun e  Universitetit të Prishtinës me mësim në gjuhën shqipe, të themeluar në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar. Sa herë që shënojmë këtë ngjarje, e cila shënon hapin e madh përpara në lëvizjen tonë kombëtare, meritat iu shkojnë edhe themeluesve të Universitetit tonë si: Profesorët Ali Hadri, Mark Krasniqi, Hasan Mekuli, Idriz Ajeti, Dervish Rozhaja, Gazmend Zajmi me bashkëpunëtorë nga radhët e studentëve dhe të profesorëve si Fehmi Agani, i pari nga të njëjtit. Fehmi Agani ishte pjesë e vijës së parë të themelimit, të ngritjes, të zhvillimit dhe  të mbijetesës së  Universitetit të Prishtinës, deri në frymën e fundit të tij. Universiteti i Prishtinës që nga themelimi, u shndërrua në qendër të lëvizjes sonë kombëtare për  të drejta të barabarta deri në çlirimin dhe pavarësinë e Republikës së Kosovës.

Demonstratat e 68-tës dhe  Hapja e Universitetit të Prishtinës shënojnë dy nga ngjarjet kulmore, te kësaj periudhe, ku profesor Fehmi Agani  ishte ndër protagonistët kryesorë.

Fehmi Agani,si intelektual humanist i angazhuar, ka bashkëpunuar ngushtë edhe në organizimin e revoltës së studentëve në demonstrata  të ’68 – siç rrëfen Ilaz Pireva, një nga organizatorët. Ishin këto demonstrata për të drejta të barabarta të shqiptarëve në ish-RSFJ. Agani u angazhua  në artikulimin dhe mbrojtjen e kërkesave të tyre të drejta dhe legjitime për hapjen e Universitetit në gjuhën shqipe. Në funksion të mbrojtjes dhe afirmimit të kërkesave për barazi dhe për hapjen e Universitetit në gjuhën shqipe boton punimin ‘Universitetit dhe krahina’, edhe në revistën Përparimi, (1969, Nr. 8, f. 587- 592.) punimin ‘Universitetit dhe krahina’, që shquhet për përmbajtjen kritike, argumentimet e sintezat në mënyrë shkencore, punim që ishte me peshë të veçantë për jo vetëm për rrethanat e kohës. Që në fillim të punimit autori thekson se “Kushtet e reja shoqërore po shtrojnë detyra dhe kërkesa të reja edhe para shkollimit të lartë. Ato kërkojnë ndryshime të caktuara strukturale dhe procesuale të këtij shkollimi, po shtrojnë kërkesa dhe nevoja të reja lidhur me të. Shkollimi i lartë askund…nuk mund t’i injorojë proceset që rrjedhin nga tendencat e shoqërisë bashkëkohore, nuk mund të ketë drejtim dhe zhvillim divergjent me drejtimin dhe ritmin e zhvillimit shoqëror përgjithesisht. Kompletimi dhe konsolidimi i shkollimit të lartë, drejtë të cilit po shkojmë, është rrjedhim logjik i zhvillimit…”  Në këtë kohë në fakultetet e Kosovës studionin 10.000 studentë dhe autori shtron pyetjen: a mos duken shumë për Kosovën relativisht të pazhvilluar, prej 1,2 milion banorë. Për tu pergjigjur prerazi: “Jo, kurrsesi” dhe për të vazhduar se “…kjo nuk është dukuri e vetmuar, por është shprehje  e veçantë e një procesi të zhvillimit intenziv të shkollimit të lartë…Me shtatë universitete, pa të Prishtinës që po konstituohet, me mbi 100 fakultete dhe mbi 100 studentë ne 10.000 banorë mesatarisht, Jugosllavia qysh para disa vjetësh zu vendin e tretë në botë përkah numri i studentëve në përpjesëtim me popullsinë…”. Çdo tezë dhe argument i ngritur në mënyrë sistematike në këtë punim, të botuar në një revistë publike, është pararojë e procesit të konstituimit të Universitetit të Prishtinës nga proveniencat hegjemoniste zyrtare të kohës, që humbjen e privilegjeve të tyre, e përjetonin dhe e paraqitnin zëshëm si humbje të barazisë.

 Këto teza antishqiptare do të shprehen në gazetën ditore “Politika’, Beograd, e afërt me qarqet zyrtare serbe, që në faqen e parë do botojë shkrimin se shqiptarëve “Ju morem pushkët e ju dhamë topat” –  dihet se çka na kanë dhënë: pushtim e vrasje masive deri në gjenocid e shfarosje të shqiptarëve në territorin me mbi 1000 fshatra me popullsi shqiptare në Serbi. Pronat e këtyre fshatrave edhe sot janë me ‘ Tapia ‘ në pronësi të trashigimtarëve të familjeve shqiptare, që duhet shtruar për zgjidhje në bazë të ligjeve ndërkombtare; Deri më 1878, vetëm në territorin e Sanxhakut të Nisht, kanë qenë 998 fshatra të banura me shumicë shqiptare – Toplica me 372 fshatra, Nishi, kryeqyteti i Sanxhakut, me 248 fshatra, Vranja me 189 fshatra sa edhe Piroti, që është në kufi me Bullgarinë. Këto fshatra i ruajmë, brez pas brezi, si mbiemra tanë kudo ku jetojmë si : Nishliu, Kurshumliu, Toplica, Vranja, Bllaca, Pllana, apo mbiemri Muhaxheri, që është më i përhapuri, dhe pa përjashtim, përfshinë të shpërngulurit e detyruar të shqiptarëve nga vatrat e tyre nga pastrimi etnik dhe gjenocidi shtetror serb….; Asimilimi i dhunshëm i shqiptarëve e konvertimi në serb dhe në konfesionin ortodoks, që të arrijnë të mbijetojnë nga terrori shtetëror, të një pjese të konsiderueshme të shqiptarëve edhe të konfesionit katolik edhe atij islam, ka qenë aq masiv sa që sot konsiderohet se mbi 1/3 e qytetarëve në Serbi nuk munden të jenë serb pa qenë njëherë shqiptar vetëm bazuar në asimilimin e kësaj periudhe nga viti 1878 e pas, duke përjashtuar asimilimet e mëhershme. Mbiemri i përhapur Arnautoviq tek qytetarët serb, apo fillimi i deklarimeve publike të serbeve të afirmuar për prejardhjen e tyre shqiptare, në ditët e sotme, në vitin 2020, kur një pjesë e madhe e qytetarëve që jetojnë në Serbi deklarohen vetëm privatisht, por nuk guxojnë të deklarohen publikisht për përkatësinë apo prejardhjen e tyre shqiptare, shenojnë vetëm pjesën e dukshme të akullnajës së çështjes; Poashtu në Mal të Zi 50 % e popullsisë, pra gjysma e qytetarëve malazez janë me përkatësi ose origjinë shqiptare (Stipe Shuvar, Ligjeratë, Fakulteti Filosofik, Universiteti i Zagrebit, 1981); Ngjashëm ndodh edhe me asimilimin masiv të shqiptarëve në serb apo boshnjak në Kosovë, në Sanxhak përkatësisht në Pazarin e Ri/ Novi Pazar në kuadër të Serbisë; Apo në maqedonas në Maqedoninë e Veriut, duke imponuar tani këtë proces mbi bazën e religjonit të njejtë: shqiptar musliman në boshnjak musliman apo shqiptar ortodoks në maqedonas. Në të gjitha rastet politikat kolonialiste zyrtare serbe, pavarësisht prej ngjyrave të regjimeve, që nga themelimi i tyre, ishin dhe janë subjekte të këtyre krimeve shtetrore masive ndaj popullsisë autoktone shkaku i përkatësisë etnike shqiptare.

Punimi i botuar i Fehmi Aganit është mbrojtje edhe ndaj paragjykimeve të nivelit mamutian të deputetit maqedonas, të proviniences hegjemoniste,  Llazar Kolishevski, thënë në Parlament në Beograd, se: ’Në Prishtinë po ngritet një universitet mamutian’. Ndërsa ne  kishim numrin më të vogël të studentëve për kokë banori, përkundër moshës më të re të banorëve, në krahasimi me të gjitha kombet e tjera. Mësimi po ashtu, në fakultete zhvillohej në  dy gjuhë: në gjuhën shqipe përkatësisht në atë serbokroate.  

Në këto kushte, thekson Agani, shkollimi universitar nuk është një privilegje shoqërore, por shprehje e nevojës së shoqerisë; se shkollimi universitar medoemos bëhet masiv e në mësimi perspektivë edhe shkollimi për të gjithë, në funksion të sigurimit të kuadrove e të lidhjes me jetën ekonomike e shoqërore.

Një mision po kaq i rëndësishëm i qendrës univerzitare, thekson Agani, është funksioni i saj kultural dhe shkencor, në ngritjen e kuadrove te popullsisë shqiptare, që përbën shumicën, “…në at nivel që të munden në mënyrë kompetente e të barabartë, ‘të rrëfejnë – rrëfimin e vet” si do të kishte thënë Kerlezha, për të gjitha aspektet e jetës së tyre, të kaluar e të sotme”.

  Në mjediset shumë kombëtare universiteti duhet të realizojë “me forcën e kuadrove dhe të argumenteve të tij tolerancën e plotë dhe barazinë, jo deklarative, por krijuese dhe të vërtetë. Pa këtë barazi, që është edhe barazi e gjuhëve dhe e shkrimeve si edhe barazi kadrovike dhe kërkimore, as mund të bëhet fjalë për ngritjen dhe zhvillimin e frytshëm te qendrave univerzitare…” Por, kompletimi dhe konsolidimi i qendrës universitare, nënvizon Agani, duhet të marr formën e vet të caktuar institucionale, dhe konkludon: “Universiteti është pikërisht kjo formë.”

Konstituimi i Universitetit të Prishtinës – “për hir të afirmimit të rezultateve të arritura dhe të mundësive të sotme e të ardhshme…, për hir të organizimit më të mirë, të drejtimit më të mirë, e më racional të mundësive tona mësimore e shkencore, që nuk janë aq të mëdha…për të eliminuar ca lidhje të vjetruara,të tejkaluara nga zhvillimi ynë shoqëror i gjertanishëm…sepse,çdo eliminim  i lidhjeve të tejkaluara, qoftë edhe kur ato përkujtojnë relacione të dikurshme të sub-dhe supa ordinimit, vetëm hapin rrugën për relacione të reja…ne mes te institucioneve të shkollimit të lartë të qendrave të ndryshme”, për kontakte, komunikim dhe bashkëpunim më të shëndoshë – konkludon Agani në mënyrën më racionale dhe më të vendosur të mundshme për kohën, kur çdo fjalë e ‘papërshtatshme’ për sistemin gjykohej nga politika si vepër armiqësore, e për çdo vepër armiqësore rrezikohej edhe jeta. 

Kërkesat më të zëshme për themelimin e universitetit të Prishtinës vinin pikërisht nga Profesor Fehmi Agani me disa nga kolegët e tij si Gazmend Zajmi, Ali Hadri, Mark Krasniqi, Hasan Mekuli, Dervish Rozhaja etj. Ishin këta profesorë që i dhanë emër gjeneratës së vet të studimeve në Beograd, që ishin kalitur në kushte të pabarabarta të trajtimit, dhe kishin arritur zgjidhjen se vetëm duke qenë më të mirët e gjeneratës, munden të barazohen me ‘ata’, prej të cilëve cilësoheshin si “ata. Ishte Profesor Gazmend Zajmi plot vetëbesim, që në atë kohë përmendet se e dinte jo vetëm Leksikonin e Vujaklise, se  fliste qartë e rrjedhshëm në gjuhën serbokroate, angleze e franceze si në gjuhën amtare, që shkruante poezi e kompozonte në  gjuhën e Betovenit si Noli ynë; Ishte Profesor Mark Krasniqi që për suksesin e treguar gjatë studimeve, e kishin zgjedhur asistent në Akademinë Serbe të Shkencave dhe Arteve – të cilën e braktisi për tu kthyer në Prishtinë; Ishte Profesor Hasan Mekuli, që me sharmin e tij kur dialogonte a ligjëronte, letërsinë botërore, por edhe letërsinë jugosllave, studiuesit e shkrimtarët e Jugosllavisë i linte me gojë hapur; Ishte Dervish Rozhaja, nga doktorët më të rinjë në ish-Jugoslavi, që  shkuarja e tij në provime gjatë studimeve në Universitetin e Beogradit, ishte ngjarje e shënuar, që i mrekullonte të gjithë me përgjigjet e thella dhe profesionale – që i vlerësonin madje edhe profesorët që nuk  mund ta shihnin në sy, për shkak të përkatsisë së tij kombëtare. Ndërsa amfiteatrot e mëdha  nuk i zinin studentët e të gjitha fakulteteve, nga kureshtja për përgjigjet e tij. Ishte Profesor Agani, i cili në vitet e tetëdhjeta përmendej me respekt, për dijen dhe mençurinë, për zotrimin e dialogut e për thellsitë e  sintezave të tij.

Që në vitet e tetëdhjeta, Profesor Nikolla Qingo, Univerziteti i Shkupit, shoku  gjeneratë së Fehmiut në studime të rregullta në Beograd si dhe në studime postdipomike, deklaron publikisht para disa studentëve të vet shqiptar, sic dëshmon njëri prej tyre, Avdi Behrami, veprimtari i mirënjohur , se po të kishte Kosova tre-katër veta si Fehmi Agani  pavarësinë e ka të sigurtë. Njohësit e mirë të Profesor Fehmiut , si Profesor Qingo, maqedonas me prejardhje shqiptare, e ka parashikuar dhe e ka thënë një të vërtetë.

Prej mesit të viteve të shtatëdhjeta kur kam filluar bashkëpunimin dhe miqësinë e vazhdueshme me Profesor Aganin, për çka ndihem i privilegjuar dhe krenar, Profesor Agani ka qenë poashtu në ballë të çdo lëvizjeje intelektuale, politike dhe shoqërore për mbrojtjen dhe çlirimin e vendit.

Profesor Fehmi Agani i  ka vënë  themelet e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës së bashku me Sali Çekajn -prijësin e komandantin e parë të grupit të parë të organizuar të ushtrisë sonë që theu kufirin shqiptaro-shqiptar në Dhjetor të vitit 1991, bashkëpunëtorin e çmuar dhe mikun e vet, në takimet gjithëditore sy me sy Shtutgart, në Maj/Qershor të vitit 1991. Deri në takime është shoqëruar nga Shiqeri Azemi, sociolog, ish-student i besushem i Profesor Aganit, bashkëpunëtor i tij dhe Sali Çekajt dhe veprimtar i shquar.

Autoriteti integrues i Profesor Aganit, thjeshtësia e tij deri në madhështi, urtësia deri në vendosmëri për flijim në interes të së mirës e kundër të keqes, për liri e kundër çdo barbarie, do ti mungojë njerëzores  dhe Republikës sonë çdo ditë e më shumë.